Lawton Enstrümental Günlük Yaşam Aktiviteleri (IADL)

Lawton Enstrümental Günlük Yaşam Aktiviteleri (IADL)

Yaşlı bireyde bağımsız yaşam için gerekli sekiz karmaşık (enstrümental) aktivitedeki işlevsel bağımsızlığı değerlendiren 0-8 puanlık skaladır. Değerlendirilen sekiz alan telefon kullanma, alışveriş yapma, yemek hazırlama, ev işlerini yürütme, çamaşır yıkama, ulaşım aracı kullanma, ilaçları doğru şekilde yönetme ve mali işleri idare etmedir.

Ne zaman kullanılır

Bu araç geriatrik kapsamlı değerlendirmede, hastane taburculuk planlamasında, bakım düzeyi (evde bakım, gündüz bakım, huzurevi) kararlarında ve zaman içinde işlevsel değişimin izleminde temel günlük yaşam aktiviteleri (ADL, örneğin Katz İndeksi) ölçekleriyle birlikte kullanılır. Hafif bilişsel bozukluk veya erken demans şüphesi olan hastalarda enstrümental aktivitelerdeki kayıp, tanısal değerlendirmeyi destekleyen ek bir bulgu olarak değerlendirilebilir.

Formül

Bu araçta sekiz alanın her biri için bağımsız/yeterli işlev bir puan, bağımlı işlev ise sıfır puan olarak sayılır ve işaretlenen kutular bağımsızlığı gösterir. Toplam skor sıfır ile sekiz arasında değişir; yüksek skor daha fazla bağımsızlığı, düşük skor ise artan bağımlılığı ifade eder. Orijinal 1969 Lawton-Brody yayınında kadın hastalarda sekiz alanın tamamı puanlanırken erkek hastalarda yemek hazırlama, ev işleri ve çamaşır yıkama alanları toplumsal cinsiyet rolleri gerekçesiyle puanlama dışı bırakılmış ve erkekler için sıfır ile beş arasında değişen bir skor kullanılmıştır. Bu tarihsel ayrım günümüz klinik uygulamasında terk edilmiştir ve bu araç, güncel önerilere uygun olarak sekiz alanı her hastada cinsiyet gözetmeksizin puanlar; bu nedenle bu araçtaki 0-8 skoru, orijinal makaledeki erkek hastalar için hesaplanan 0-5 skorla doğrudan karşılaştırılamaz.

Yorumlama

Toplam skor arttıkça enstrümental aktivitelerde bağımsızlık artar; sekiz puan tam bağımsızlığa, sıfır puan ise tam bağımlılığa işaret eder. Bu skor mutlak bir tanı eşiği olarak değil, bireyin kendi başlangıç düzeyine göre zaman içindeki işlevsel değişimi izlemek için kullanılmalıdır. Bilişsel bozukluk taraması bağlamında yapılan bir toplum örnekleminde altı ve altındaki bir skor (yani en az iki alanda bağımlılık), demans tanısını orta düzeyde iyi ayırt etmiştir; bu eşikte duyarlılık yaklaşık yüzde 89, özgüllük yaklaşık yüzde 81 ve pozitif olabilirlik oranı yaklaşık 4,75 olarak bildirilmiştir, ancak bu performans klinik (hastane veya bellek kliniği) popülasyonlarında toplum örnekleminden daha düşüktür ve tek başına tanı koydurucu olarak kullanılmamalıdır. Skor, hastanın kendisinden veya bakım vereninden alınan öyküye dayandığında gerçek performans yerine alışılmış işlevi yansıtabileceğinden, düşük skor saptandığında altta yatan neden (bilişsel bozukluk, depresyon, fiziksel kısıtlılık, motivasyon eksikliği, çevresel engel) ayrıntılı klinik değerlendirmeyle araştırılmalıdır.

Kaynaklar

• Lawton MP, Brody EM. Assessment of older people: self-maintaining and instrumental activities of daily living. Gerontologist. 1969;9(3):179-186. PMID: 5349366. DOI: 10.1093/geront/9.3_Part_1.179
• Jekel K, Damian M, Wattmo C, ve ark. Mild cognitive impairment and deficits in instrumental activities of daily living: a systematic review. Alzheimers Res Ther. 2015;7(1):17.
• Bruderer-Hofstetter M, ve ark. Diagnostic accuracy of the Instrumental Activities of Daily Living for dementia in community-dwelling older adults. Age Ageing. 2018;47(4):551-557. DOI: 10.1093/ageing/afy021

Bu araçtaki puanlama, her alanda bağımsızlığı bir puan, bağımlılığı sıfır puan olarak sayan ikili bir derecelendirme kullanır; bazı yayınlarda ve uyarlamalarda ise her alan bir ile üç arasında derecelendirilmektedir ve bu nedenle farklı kaynaklardan alınan skorlar doğrudan karşılaştırılmamalıdır. Orijinal Lawton-Brody uygulamasında erkek hastalar için yemek hazırlama, ev işleri ve çamaşır yıkama alanları puanlama dışı bırakılarak sıfır ile beş arasında bir skor kullanılmıştır; bu araç ise güncel uygulamaya uygun olarak sekiz alanı her hastada cinsiyet gözetmeksizin puanlar, dolayısıyla bu araçtaki skor orijinal makaledeki erkek hastalara ait skorla karşılaştırılabilir değildir. Skor bilgisi genellikle hastanın kendisinden veya bakım vereninden alınan öyküye dayanır ve doğrudan gözlenen performansı değil, alışılmış işlevi yansıtır; bu nedenle bilgi veren kişinin güvenilirliği ve hastayı ne sıklıkla gördüğü sonucu etkileyebilir. Bu ölçek demans veya hafif bilişsel bozukluk için tek başına bir tanı testi değildir ve düşük skor saptandığında altta yatan neden ayrıntılı klinik değerlendirmeyle araştırılmalıdır. Bu araç klinik değerlendirmenin yerine geçmez.