UKELD (İngiltere Son Dönem Karaciğer Hastalığı Modeli)
Klinik hesaplayıcılar
Bu araçlar klinik kararın yerine geçmez. Sonuçlar hekim değerlendirmesi, güncel kılavuzlar ve hastanın klinik bağlamı ile birlikte yorumlanmalıdır.
UKELD (İngiltere Son Dönem Karaciğer Hastalığı Modeli)
UKELD, uluslararası normalleştirilmiş oran (INR), serum kreatinin, serum bilirubin ve serum sodyum değerlerine dayanan bir son dönem karaciğer hastalığı mortalite skorudur. Birleşik Krallık'ta NHS Blood and Transplant (NHSBT) tarafından, kronik karaciğer hastalığı olan erişkinlerin elektif karaciğer nakli bekleme listesine kabul edilip edilmeyeceğini belirleyen giriş ölçütü olarak kullanılır. Skor, sodyumu doğrudan formüle dahil etmesi ve katsayılarının Birleşik Krallık bekleme listesi verisinden türetilmiş olmasıyla standart MELD'den ayrılır.
Ne zaman kullanılır
Bu skor, elektif karaciğer nakli açısından değerlendirilen ve dekompanse kronik karaciğer hastalığı bulunan erişkin hastalarda kullanılır. Asıl kullanım bağlamı, hastanın Birleşik Krallık ulusal bekleme listesine kabul ölçütünü karşılayıp karşılamadığının belirlenmesidir. Skor, hastalık ilerledikçe seri olarak tekrarlanabilir ve listeye giriş eşiğini henüz karşılamayan hastaların izleminde kullanılabilir.
Formül
UKELD = 5,395 × ln(INR) + 1,485 × ln(kreatinin, µmol/L) + 3,13 × ln(bilirubin, µmol/L) − 81,565 × ln(sodyum, mmol/L) + 435. Formüldeki dört değişkenin tamamı doğal logaritma ile dönüştürülür; bu nedenle uç değerlerin skora katkısı doğrusal değildir ve çok yüksek bilirubin değerleri skoru beklenenden daha az yükseltir. Sodyum katsayısının negatif olması nedeniyle hiponatremi skoru yükseltir; hiponatreminin sirozda bağımsız bir kötü prognoz göstergesi olması bu katsayının gerekçesidir. Birim seçimi kritik öneme sahiptir: kreatinin ve bilirubin mikromol/litre (µmol/L) cinsinden girilmelidir, miligram/desilitre (mg/dL) değerleri doğrudan kullanılırsa skor ciddi biçimde yanlış hesaplanır. Bilirubin için mg/dL değeri 17,1 ile, kreatinin için mg/dL değeri 88,4 ile çarpılarak µmol/L'ye çevrilir. Elektif karaciğer nakli bekleme listesine kabul eşiği UKELD 49'dur; bu eşik yaklaşık %9'luk bir yıllık mortalite riskine karşılık gelir. Bu hesaplayıcı, uç değerlerin skoru aşırı biçimde sürüklemesini önlemek amacıyla sodyumu 125-140 mmol/L, kreatinini 300 µmol/L üst sınırı ile sınırlandırmaktadır; ancak özgün Barber ve arkadaşları yayınında bu sınırlandırmaların açıkça tanımlandığı doğrulanamamıştır ve uygulamalar arasında farklılık gösterebilir. Bu nedenle sınır değerlere yakın hastalarda skor NHSBT'nin kendi hesaplayıcısı ile teyit edilmelidir.
Yorumlama
UKELD 49, Birleşik Krallık'ta elektif karaciğer nakli bekleme listesine kabul için kullanılan eşiktir. Bu eşiğin seçilme gerekçesi şudur: UKELD 49, nakil yapılmadığında bir yıl içinde yaklaşık %9'u aşan bir mortalite riskine karşılık gelir ve Birleşik Krallık'ta karaciğer nakli sonrası bir yıllık sağkalım yaklaşık %91 olduğundan, bu noktadan itibaren nakil hastaya net bir sağkalım faydası sağlamaya başlar. Eşiğin altındaki hastalarda naklin riski beklenen faydayı aşabileceği için hasta listeye alınmaz. NHSBT belgelerinde eşik yer yer "UKELD > 49" olarak da ifade edilmektedir; sınırda kalan değerlerde merkez politikası esas alınmalıdır. Skor yükseldikçe kısa vadeli mortalite riski artar. Ancak UKELD sürekli bir risk yüzdesi vermez; 49 dışındaki değerlerin karşılık geldiği mortalite oranları rutin klinik kullanımda tanımlanmış değildir, bu nedenle skor öncelikle ikili bir eşik aracı olarak yorumlanmalıdır. Eşik karşılanmıyorsa hastanın varyant sendrom ölçütlerinden birini karşılayıp karşılamadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Sonuç her durumda nakil merkezi multidisipliner konseyi tarafından hastalığın etyolojisi, komplikasyonları (asit, ensefalopati, varis kanaması, spontan bakteriyel peritonit, hepatosellüler karsinom) ve hastanın nakle uygunluğu ile birlikte değerlendirilmelidir.
Kaynaklar
- Barber K, Madden S, Allen J, Collett D, Neuberger J, Gimson A. Elective liver transplant list mortality: development of a United Kingdom end-stage liver disease score. Transplantation. 2011;92(4):469-476.
- NHS Blood and Transplant. POL195 — Liver Transplantation: Selection Criteria and Recipient Registration. https://nhsbtdbe.blob.core.windows.net/umbraco-assets-corp/32989/pol195-liver-transplantation-selection-criteria-260324.pdf
- NHS Blood and Transplant, Organ Donation and Transplantation. National Liver Offering Scheme (Nakil Fayda Skoru temelli ulusal teklif şeması, Mart 2018'den itibaren yürürlükte). https://www.odt.nhs.uk/odt-structures-and-standards/odt-hub-programme/national-liver-offering-scheme/
- NHS Blood and Transplant. How do doctors decide if you need a liver transplant? (UKELD eşiğinin hasta bilgilendirme açıklaması). https://www.nhsbt.nhs.uk/organ-transplantation/liver/is-a-liver-transplant-right-for-you/liver-transplant-tests/how-do-doctors-decide-if-you-need-a-liver-transplant/
Kreatinin ve bilirubin mutlaka µmol/L cinsinden girilmelidir. Türkiye dahil birçok laboratuvar bu değerleri mg/dL olarak raporladığından, dönüştürme yapılmadan girilen değerler skoru ciddi biçimde yanlış hesaplatır ve hastayı yanlış tarafa sınıflandırabilir. UKELD, MELD veya MELD-Na ile aynı sayısal ölçek üzerinde değildir; iki skor birbirinin yerine kullanılamaz ve sayısal olarak karşılaştırılamaz. UKELD yalnızca Birleşik Krallık nakil sistemi bağlamında, yalnızca bekleme listesine giriş ölçütü olarak geçerlidir; organ tahsisi Nakil Fayda Skoru ile yapılır. Skor tek başına nakil kararını belirlemez ve nakil sonrası sağkalımı öngörmez. Eşiğin altında kalan hasta nakle uygun değildir sonucuna varılmamalıdır; süper acil listeleme ölçütleri, hepatosellüler karsinom ölçütleri ve varyant sendromlar (örneğin hepatopulmoner sendrom, polikistik karaciğer hastalığı) ayrı olarak değerlendirilmelidir.
Sık sorulan sorular
UKELD (İngiltere Son Dönem Karaciğer Hastalığı Modeli) nedir?
UKELD, uluslararası normalleştirilmiş oran (INR), serum kreatinin, serum bilirubin ve serum sodyum değerlerine dayanan bir son dönem karaciğer hastalığı mortalite skorudur. Birleşik Krallık'ta NHS Blood and Transplant (NHSBT) tarafından, kronik karaciğer hastalığı olan erişkinlerin elektif karaciğer nakli bekleme listesine kabul edilip edilmeyeceğini belirleyen giriş ölçütü olarak kullanılır. Skor, sodyumu doğrudan formüle dahil etmesi ve katsayılarının Birleşik Krallık bekleme listesi verisinden türetilmiş olmasıyla standart MELD'den ayrılır.
UKELD (İngiltere Son Dönem Karaciğer Hastalığı Modeli) ne zaman kullanılır?
Bu skor, elektif karaciğer nakli açısından değerlendirilen ve dekompanse kronik karaciğer hastalığı bulunan erişkin hastalarda kullanılır. Asıl kullanım bağlamı, hastanın Birleşik Krallık ulusal bekleme listesine kabul ölçütünü karşılayıp karşılamadığının belirlenmesidir. Skor, hastalık ilerledikçe seri olarak tekrarlanabilir ve listeye giriş eşiğini henüz karşılamayan hastaların izleminde kullanılabilir.
UKELD (İngiltere Son Dönem Karaciğer Hastalığı Modeli) nasıl hesaplanır?
UKELD = 5,395 × ln(INR) + 1,485 × ln(kreatinin, µmol/L) + 3,13 × ln(bilirubin, µmol/L) − 81,565 × ln(sodyum, mmol/L) + 435. Formüldeki dört değişkenin tamamı doğal logaritma ile dönüştürülür; bu nedenle uç değerlerin skora katkısı doğrusal değildir ve çok yüksek bilirubin değerleri skoru beklenenden daha az yükseltir. Sodyum katsayısının negatif olması nedeniyle hiponatremi skoru yükseltir; hiponatreminin sirozda bağımsız bir kötü prognoz göstergesi olması bu katsayının gerekçesidir. Birim seçimi kritik öneme sahiptir: kreatinin ve bilirubin mikromol/litre (µmol/L) cinsinden girilmelidir, miligram/desilitre (mg/dL) değerleri doğrudan kullanılırsa skor ciddi biçimde yanlış hesaplanır. Bilirubin için mg/dL değeri 17,1 ile, kreatinin için mg/dL değeri 88,4 ile çarpılarak µmol/L'ye çevrilir. Elektif karaciğer nakli bekleme listesine kabul eşiği UKELD 49'dur; bu eşik yaklaşık %9'luk bir yıllık mortalite riskine karşılık gelir. Bu hesaplayıcı, uç değerlerin skoru aşırı biçimde sürüklemesini önlemek amacıyla sodyumu 125-140 mmol/L, kreatinini 300 µmol/L üst sınırı ile sınırlandırmaktadır; ancak özgün Barber ve arkadaşları yayınında bu sınırlandırmaların açıkça tanımlandığı doğrulanamamıştır ve uygulamalar arasında farklılık gösterebilir. Bu nedenle sınır değerlere yakın hastalarda skor NHSBT'nin kendi hesaplayıcısı ile teyit edilmelidir.
UKELD (İngiltere Son Dönem Karaciğer Hastalığı Modeli) sonucu nasıl yorumlanır?
UKELD 49, Birleşik Krallık'ta elektif karaciğer nakli bekleme listesine kabul için kullanılan eşiktir. Bu eşiğin seçilme gerekçesi şudur: UKELD 49, nakil yapılmadığında bir yıl içinde yaklaşık %9'u aşan bir mortalite riskine karşılık gelir ve Birleşik Krallık'ta karaciğer nakli sonrası bir yıllık sağkalım yaklaşık %91 olduğundan, bu noktadan itibaren nakil hastaya net bir sağkalım faydası sağlamaya başlar. Eşiğin altındaki hastalarda naklin riski beklenen faydayı aşabileceği için hasta listeye alınmaz. NHSBT belgelerinde eşik yer yer "UKELD > 49" olarak da ifade edilmektedir; sınırda kalan değerlerde merkez politikası esas alınmalıdır. Skor yükseldikçe kısa vadeli mortalite riski artar. Ancak UKELD sürekli bir risk yüzdesi vermez; 49 dışındaki değerlerin karşılık geldiği mortalite oranları rutin klinik kullanımda tanımlanmış değildir, bu nedenle skor öncelikle ikili bir eşik aracı olarak yorumlanmalıdır. Eşik karşılanmıyorsa hastanın varyant sendrom ölçütlerinden birini karşılayıp karşılamadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Sonuç her durumda nakil merkezi multidisipliner konseyi tarafından hastalığın etyolojisi, komplikasyonları (asit, ensefalopati, varis kanaması, spontan bakteriyel peritonit, hepatosellüler karsinom) ve hastanın nakle uygunluğu ile birlikte değerlendirilmelidir.