Free Androgen Index (FAI)

Free Androgen Index (FAI)

Total testosteron ve seks hormonu bağlayıcı globulin (SHBG) değerlerine dayanan, dolaşımdaki biyoyararlanılabilir androjen düzeyini dolaylı olarak tahmin eden boyutsuz bir indekstir. Serbest testosteronu doğrudan ölçmek yerine total testosteron/SHBG oranından hesaplandığı için ucuz ve hızlı bir tarama aracı olarak kullanılır.

When to use

Hirsutizm, akne veya oligomenore/amenore gibi klinik androjen fazlalığı bulguları olan ve PKOS şüphesi taşıyan kadınlarda androjen durumunun laboratuvar değerlendirmesinde kullanılır. Society for Endocrinology (İngiltere) 2025 androjen fazlalığı kılavuzu, özellikle total testosteron normal bulunduğu hâlde klinik tabloda androjen fazlalığı düşünülen hastalarda serbest testosteronu yansıtan bir indeksin (FAI veya hesaplanmış serbest testosteron) değerlendirilmesini önermektedir.

Formula

FAI değeri, total testosteron değerinin SHBG değerine bölünüp yüz ile çarpılmasıyla hesaplanır: FAI = (total testosteron / SHBG) × 100. Hesaplamada her iki değerin de nmol/L biriminde girilmesi gerekir; ng/dL gibi farklı bir birimle raporlanan testosteron değeri önce nmol/L'ye çevrilmelidir (testosteron ng/dL değeri yaklaşık 0,0347 ile çarpılarak nmol/L'ye dönüştürülür). FAI boyutsuz bir orandır ve doğrudan bir hormon konsantrasyonunu ifade etmez; yalnızca total testosteronun SHBG'ye bağlanmayan kısmının kaba bir göstergesidir. Formül, SHBG'nin testosterona tek bir bağlanma bölgesiyle bağlandığı ve albumine bağlı testosteronun biyoyararlanılabilir kabul edildiği basitleştirilmiş bir varsayıma dayanır; bu nedenle denge diyalizi ile ölçülen veya Vermeulen denklemiyle hesaplanan serbest testosterona göre daha kaba bir yaklaşımdır. Kadınlarda kullanılan üst normal sınır laboratuvara, ölçüm yöntemine (immünoassay veya sıvı kromatografi-kütle spektrometrisi) ve referans popülasyona göre değişir; literatürde bildirilen normal üst sınırlar laboratuvara ve yönteme göre yaklaşık 4 ile 8 arasında değişmektedir; Rotterdam konsensüsü (2003) biyokimyasal hiperandrojenizm için FAI'ye özgü sayısal bir eşik belirtmez, bu eşiğin belirlenmesini kullanılan laboratuvarın kendi referans aralığına bırakır. Bu nedenle sabit bir "FAI ≤ 5 normaldir" kuralı yerine, sonucun kullanılan laboratuvarın kendi referans aralığıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Interpretation

FAI değeri yükseldikçe hiperandrojenemi olasılığı artar; ancak sonuç tek başına tanı koydurucu değildir ve klinik tabloyla (hirsutizm, akne, menstrüel düzensizlik) birlikte değerlendirilmelidir. Literatürde bildirilen normal üst sınırlar laboratuvara ve yönteme göre yaklaşık 4 ile 8 arasında değişir; Rotterdam konsensüsü biyokimyasal hiperandrojenizm ölçütü olarak FAI'yi kabul eder, ancak sayısal bir eşik belirtmez ve bu değer kullanılan laboratuvarın referans aralığına göre yorumlanmalıdır. SHBG değeri 30 nmol/L'nin altında olan hastalarda izole yüksek FAI sonucu, Keevil ve arkadaşlarının (2018) gösterdiği gibi denge diyalizi ile hesaplanmış serbest testosterondan sapabildiği için tek başına tanı koydurucu kabul edilmemeli, klinik bulgular ve gerekirse hesaplanmış serbest testosteron (cFT) veya denge diyalizi ile doğrudan ölçüm gibi ek yöntemlerle desteklenmelidir. SHBG'yi belirgin biçimde etkileyen durumlar (gebelik, östrojen kullanımı, tiroid veya karaciğer hastalığı, obezite) sonucu her iki yönde de yanıltabileceği için bu faktörlerin öyküde sorgulanması gerekir.

References

• Mathur RS, Moody LO, Landgrebe S, Williamson HO. Plasma androgens and sex hormone-binding globulin in the evaluation of hirsute females. Fertil Steril. 1981;35(1):29-35.
• Vermeulen A, Verdonck L, Kaufman JM. A critical evaluation of simple methods for the estimation of free testosterone in serum. J Clin Endocrinol Metab. 1999;84(10):3666-3672.
• Keevil BG, Adaway J, Fielding L, Ibrahim H, Vine N, Wilkinson J, Adlan M, Ludlam W, Baldeweg S. The free androgen index is inaccurate in women when the SHBG concentration is low. Clin Endocrinol (Oxf). 2018;89(4):459-464. PMID: 29405348.
• Elhassan YS, et al. Society for Endocrinology Clinical Practice Guideline for the Evaluation of Androgen Excess in Women. Clin Endocrinol (Oxf). 2025. PMCID: PMC12413683.

FAI, kadınlarda biyoyararlanılabilir androjenin kaba bir tahminidir ve tek başına PKOS veya hiperandrojenizm tanısı koydurmaz. Hesaplama için total testosteron ve SHBG değerlerinin ikisinin de nmol/L biriminde girilmesi gerekir; birim hatası sonucu ciddi biçimde yanıltır. SHBG değeri 30 nmol/L'nin altında olduğunda FAI'nin doğruluğu azalır ve izole yüksek bir sonuç yanlışlıkla hiperandrojenizm lehine yorumlanabilir. Gebelik, östrojen kullanımı, tiroid veya karaciğer hastalığı ve ciddi obezite gibi SHBG'yi değiştiren durumlarda sonuç güvenilirliğini yitirir. FAI, erkeklerde serbest testosteron tahmini için kullanılmamalıdır. Bu araç klinik kararın yerine geçmez.