Krup (Laringotrakeit)
6 ay-3 yaş, viral laringotrakeobronşit: havlar tarzda öksürük + inspiratuar stridor + ses kısıklığı. Ateş genelde hafif, gece kötüleşir.
HER şiddette (hafif dahil) tek doz deksametazon. Orta-ağırda ek olarak nebülize adrenalin ve gözlem.
Çocuğu sakin tutmak tedavinin parçasıdır; ajitasyon obstrüksiyonu artırır.
Hızlı yönetim
- Krup şüphesinde çocuğu ajite etmeden, ebeveyni yanında tutarak solunum işini değerlendir: havlar tarzda öksürük, ses kısıklığı, inspiratuar stridor, suprasternal/interkostal çekilme, siyanoz, bilinç ve beslenme. Westley benzeri klinik şiddet yaklaşımı tedavi ve gözlem kararını yönlendirir.
- İstirahatte stridor, belirgin çekilme, hipoksemi, tükenme, bilinç değişikliği, kötü hava girişi veya tekrarlayan nebülize adrenalin ihtiyacı orta-ağır krup/acil hava yolu riskidir. Çocuğu gereksiz muayene ve ağlatmadan pediatrik acil/yoğun bakım ekibini çağır.
- Tipik krup ve hafif tabloda rutin kan tahlili, boğaz kültürü veya radyografi gerekmez; ağır/atipik tabloda tanı belirsizliği, toksik görünüm veya tedaviye yanıtsızlık varsa görüntüleme ve laboratuvarı alternatif tanıya göre seç. Epiglottit, bakteriyel trakeit, yabancı cisim ve anafilaksiyi kaçırma.
- Her şiddette tek doz kortikosteroid (genellikle deksametazon; oral tercih, kusma/solunum güvenliği durumunda IM/IV seçenek) düşün. Doz, yaş/kilo ve yerel pediatrik protokole göre doğrulanmalıdır; kortikosteroid yalnız ağır krup için değildir.
- İstirahatte stridor veya orta-ağır klinik varsa nebülize adrenalin ekle; hızlı klinik düzelme geçici olabilir, son dozdan sonra en az 2–4 saat gözlemle ve yeniden stridor/çekilme gelişirse tekrarla. Adrenalin tedavisi çocuğu izlemsiz taburcu etme gerekçesi değildir.
- Taburculuk için istirahatte stridorun olmaması, solunum işinin azalması, yeterli oral alım, güvenilir bakım veren ve kötüleşmede erişilebilir acil değerlendirme planı gerekir. Gece kötüleşmesi, stridorun istirahatte geri dönmesi, morarma, uykuya meyil veya sıvı alamama için hemen başvuru anlat.
- Krup dışı veya atipik seyirde yaş, tekrarlayan atak, fokal bulgu, yüksek ateş/toksik görünüm, salya-akıtma, disfaji, boğulma öyküsü ve uzamış stridoru yeniden değerlendir. Antibiyotik, buhar/nemlendirme ve öksürük baskılayıcıları tipik viral krup için rutin tedavi olarak kullanma.
| İlaç | Erişkin | Pediatri | Yol | Süre |
|---|---|---|---|---|
| Deksametazon (tek doz — HER şiddette) Hafif krupta bile ver: nüksü ve tekrar başvuruyu azaltır. Kusma/alamıyorsa IM ya da nebülize budesonid. Kontrendikasyon: aktif suçiçeği/varicella teması, immünsüpresyon dikkat. | Genellikle pediatri hastalığı; erişkin/adölesanda 0,15-0,6 mg/kg, tipik maks ~10 mg | 0,15-0,6 mg/kg tek doz (yaygın 0,6 mg/kg); maks ~10-16 mg | PO (tercih) / IM / IV | Tek doz |
| Nebülize budesonid (deksametazon alternatifi) Kusan, ağır solunum sıkıntısı olan ya da sistemik steroidi reddedilen çocukta alternatif; deksametazonla benzer etkinlik. Deksametazon varsa o tercih edilir (ucuz, kolay). | — | 2 mg nebülize (tek doz) | Nebül (INH) | Tek doz |
| Nebülize adrenalin — L-adrenalin 1:1000 (ORTA-AĞIR) Yalnız orta-ağırda. Rasemik %2,25 mevcutsa 0,5 mL (0,05 mL/kg, maks 0,5 mL) eşdeğer. Uygulama sonrası REBOUND için 2-4 saat gözlem; adrenaline yanıtsızlık kırmızı bayrak. | — | 0,5 mL/kg (1:1000), maks 5 mL; SF ile sulandır | Nebül (INH) | Etki ~30 dk başlar, 1-2 saat; gerekirse tekrarla |
Kırmızı bayraklar
- Ağır solunum sıkıntısı / solunum yorgunluğu (paradoksal solunum, azalan hava girişi, sessizleşen stridor)
- Siyanoz veya hipoksi (SpO2 düşüklüğü)
- Letarji, bilinç bulanıklığı veya aşırı ajitasyon (hipoksi işareti)
- EPİGLOTTİT şüphesi: salya akması, disfaji/yutamama, toksik görünüm, ani başlangıç, havlar öksürük YOK, aşısız (Hib) — HAVA YOLUNA DOKUNMA, uzman/OR
- Bakteriyel trakeit şüphesi: hafif krup üstüne ani kötüleşme, yüksek ateş, toksik görünüm, adrenaline yanıtsız
- Nebülize adrenaline yanıtsızlık veya tekrarlayan doz ihtiyacı
Yatış ve izlem
- Yeşil alan
- Hafif krup (istirahatte stridor yok, çekilme yok): tek doz deksametazon ver, 30-60 dk gözle, ebeveyne kötüleşme bulgularını öğret, taburcu.
- Sarı alan
- Orta krup (istirahatte stridor + çekilme, ajitasyon minimal): deksametazon + nebülize adrenalin, 2-4 saat gözlem; yanıtlı ve stabilse taburcu, değilse yatır.
- Kırmızı alan
- Ağır krup / solunum yetmezliği / epiglottit-bakteriyel trakeit şüphesi: çocuğu sakin tut, O2, nebülize adrenalin + deksametazon, hava yolu-donanımlı ekibi çağır, yatır/sevk et.
Klinik notlar ve dozlar
Pediatrik
⚖ Doz hesaplayıcı (Deksametazon (krup, tek doz))
⚖ Doz hesaplayıcı (Deksametazon (düşük doz seçeneği))
⚖ Doz hesaplayıcı (Nebülize L-adrenalin %0,1 (1:1000) — ORTA-AĞIR)
⚖ Doz hesaplayıcı (Nebülize rasemik adrenalin %2,25 (varsa) — ORTA-AĞIR)
Nebülize budesonid (deksametazon alternatifi)
2 mg nebülize, tek doz — kiloya göre değişmez
Sabit doz: 2 mg tek doz nebül. Kusan / sistemik steroid alamayan çocukta deksametazona alternatif; etkinlik benzer (Klassen TP, JAMA 1998;279:1629-32). Deksametazon verilebiliyorsa o tercih edilir.
Gözlem
Adrenalin sonrası REBOUND gözlemi
Nebülize adrenalinden sonra en az 2, tercihen 2-4 saat gözlem
Adrenalinin etkisi 1-2 saatte söner; taburculuktan önce en az 2 saat gözlem gerekir, yanıt sonrası 4 saat gözlem yaygın pratiktir (AAFP 2018; StatPearls NBK431070). Erken taburcu edilen çocukta belirtiler geri döner. Yanıtsızlık veya tekrarlayan doz ihtiyacı = yatış/kırmızı bayrak.
Kaçınılacaklar
Çocuğu AJİTE ETME
Ağır krupta ajitasyon hava yolu obstrüksiyonunu artırır
Çocuğu ebeveyn kucağında sakin tut; gereksiz muayene, orofarenks bakısı, IV girişimi ve tetkiki ERTELE — ajitasyon belirtileri kötüleştirir (StatPearls NBK431070). Ayrıca: antibiyotik viral krupta gereksizdir (yalnız bakteriyel enfeksiyon şüphesinde), soğuk/nemli buhar tedavisinin krup skoru ya da yatışa etkisi gösterilememiştir (AAFP 2018).
Öne çıkan dış kaynaklar
- Royal Children’s Hospital croup guideline 2024Şiddet, steroid, nebülize adrenalin ve gözlem.
- Cochrane glucocorticoids for croup 2023Kortikosteroid etkinliği.
Detaylı değerlendirme
Klinik çerçeve
Genel bakış
Krup (viral laringotrakeit ya da laringotrakeobronşit), larenks ve trakeayı tutan viral bir üst hava yolu enfeksiyonudur; tabloyu subglottik bölgedeki ödem oluşturur. Etken olguların yaklaşık dörtte üçünde parainfluenza virüsüdür ve en sık tip 1 sorumludur; influenza A ve B, adenovirüs, respiratuar sinsityal virüs (RSV), rinovirüs ve SARS-CoV-2 diğer etkenler arasındadır.
Tanımlanabilir patojen aranan olguların yaklaşık %80'inde bir virüs saptanır ve kuluçka süresi 2-6 gündür (AAFP 2018; StatPearls NBK431070). Hastalık 5 yaş altı çocukların yaklaşık %3'ünü etkiler, en sık 6 ay ile 3 yaş arasında görülür ve erkek çocuklarda yaklaşık 1,5 kat daha sıktır; olgular sonbahar ve kış aylarında yoğunlaşır.
Olguların yaklaşık %85'i hafif seyreder ve %1'den azı ağır krup ölçütlerini karşılar. Çocukların %5'ten azı hastaneye yatırılır, entübasyon yatırılan olguların yalnızca %0,4-1,4'ünde gerekir ve entübe edilen çocuklarda bile mortalite %0,5'in altında kalır (AAFP 2018; Kanada Pediatri Derneği krup bildirisi).
Patofizyoloji şu zinciri izler: virüs larenks ve trakea mukozasında enflamasyon ve lökosit infiltrasyonu başlatır, bunun sonucunda subglottik bölgede ödem gelişir. Krikoid kıkırdak hava yolunun tam halka biçimindeki tek segmenti olduğu için ödem dışa doğru genişleyemez ve lümene doğru büyür.
Küçük çocukta hava yolu yarıçapındaki milimetrik daralma direnci üstel biçimde artırır; işte bu nedenle erişkinde önemsiz kalacak bir ödem süt çocuğunda ağır obstrüksiyon yapar. Daralmış lümenden geçen türbülan akım inspiratuar stridoru, ödemli vokal kordlar ses kısıklığını, trakeal enflamasyon ise havlar tarzda öksürüğü üretir.
Klinik tablo tipik olarak 12-72 saatlik burun akıntısı ve hafif ateşle başlar; ardından havlar (fok sesi) tarzda öksürük, inspiratuar stridor ve ses kısıklığı eklenir. Belirtiler gece ve ağlamayla belirgin ağırlaşır, 24-48 saatte zirveye ulaşır ve genellikle 48 saat ile bir hafta içinde kendiliğinden geriler.
Atipik sunumlar da vardır. Spazmodik krup prodrom ve ateş olmaksızın gece aniden başlar, kısa sürer ve aynı gece ya da izleyen iki-üç gece yinelenir; atopi ve aile öyküsüyle ilişkilidir.
Tekrarlayan krup ise yılda ikiden fazla atak anlamına gelir ve altta yatan yapısal hava yolu sorununu akla getirmelidir. Hafif hışıltı tabloya eşlik edebilir, ancak belirgin hışıltı ve raller alternatif tanıyı düşündürür.
Tanı kliniktir ve ani başlayan havlar öksürük, inspiratuar stridor ile ses kısıklığı üçlüsüne dayanır; ateş sık görülür fakat tanı için gerekli değildir. Şiddet Westley skoru ile derecelendirilir: bilinç düzeyi (normal 0, konfüzyon 5), siyanoz (yok 0, ajitasyonla 4, istirahatte 5), stridor (yok 0, ajitasyonla 1, istirahatte 2), hava girişi (normal 0, azalmış 1, belirgin azalmış 2) ve çekilmeler (yok 0, hafif 1, orta 2, ağır 3) toplanır; en yüksek puan 17'dir.
Toplam 2 ve altı hafif, 3-7 orta, 8-11 ağır, 12 ve üzeri yaklaşan solunum yetmezliği olarak yorumlanır. Rutin akciğer grafisi, boyun grafisi ve kan tetkiki gerekmez; bunların tanıya katkısı sınırlıdır ve çocuğu ajite ederek obstrüksiyonu ağırlaştırabilirler.
Ön-arka boyun grafisinde subglottik daralmayı gösteren çan kulesi (steeple) işareti krup için ne duyarlı ne de özgüldür: epiglottit, bakteriyel trakeit, neoplazi ve termal yaralanmada da görülebilir, gerçek krup olgularının bir bölümünde ise hiç bulunmaz (AAFP 2018). Görüntüleme ve laringoskopi yalnız atipik sunumda ya da alternatif tanı şüphesinde düşünülür.
Viral kültür ve hızlı antijen testi, başlangıç tedavisine yanıt alınamayan olgularla sınırlandırılmalıdır.
Ayırıcı tanı ve değerlendirme
Düşünülmesi gerekenler
- Epiglottit, krupun en tehlikeli taklitçisidir; ani başlar, çocuk toksik görünür, salya akıtır, yutamaz ve üçayak pozisyonunda oturur, sesi boğuktur, ancak havlar tarzda öksürük BULUNMAZ. Haemophilus influenzae tip b (Hib) aşısının yaygınlaşmasıyla çocukta insidans 1/100.000'in altına inmiştir ve hastalık artık erişkinlerde daha sık görülmektedir; aşısız çocukta mutlaka düşünülmelidir. Hava yolu instrümentasyonundan kaçınılır ve hava yolu donanımlı deneyimli ekip çağrılır.
- Bakteriyel trakeit, hafif seyreden bir krup tablosunun üzerine ani kötüleşme, yüksek ateş ve toksik görünüm eklenmesiyle ortaya çıkar; en ayırt edici özelliği nebülize adrenaline yanıt vermemesidir. Yılda yaklaşık 0,1/100.000 sıklıkta görülür, en sık etken Staphylococcus aureus'tur ve olguların büyük çoğunluğu entübasyon ile yoğun bakım gerektirir.
- Yabancı cisim aspirasyonu, o ana dek sağlıklı olan çocukta viral prodrom olmadan ani boğulma ve öksürük atağıyla başlar; öyküde tanıklı boğulma bulunabilir ve muayenede tek taraflı hava girişi azalması ya da hışıltı saptanır. Düğme pil aspirasyonunda stridor, korozif hasar geliştikçe saatler içinde geç dönemde ortaya çıkar.
- Retrofaringeal apse tipik olarak 2-4 yaş arasında görülür; çocukta ateş, boyun ağrısı, boyun hareketlerinde kısıtlılık, yutma güçlüğü ve salya bulunur, ancak havlar tarzda öksürük eşlik etmez. Çocuk boynunu ekstansiyonda tutmayı tercih eder.
- Peritonsiller apse daha büyük çocuk ve adölesanda boğaz ağrısı, ateş, trismus ve sıcak patates sesi olarak tanımlanan boğuk konuşmayla ortaya çıkar; muayenede uvula karşı tarafa itilmiştir ve stridor genellikle bulunmaz.
- Anjiyoödem ve anafilakside dudak ile dilde şişlik viral prodrom olmaksızın dakikalar içinde gelişir; ürtiker, kaşıntı, kusma veya hipotansiyon eşlik edebilir ve ateş bulunmaz. Tedavisi intramüsküler adrenalindir; krup protokolü bu tabloda geçerli değildir.
- Subglottik hemanjiom genellikle 6 aydan küçük süt çocuğunda ağlamayla artan ve haftalar içinde ilerleyen stridor yapar; ateş ve enfeksiyon bulgusu yoktur, ciltte hemanjiom eşlik edebilir ve tanı hava yolu endoskopisiyle konur.
- Laringomalazi, subglottik stenoz, larengeal web ve vokal kord paralizisi gibi yapısal hava yolu anomalileri ateş ve üst solunum yolu enfeksiyonu olmaksızın kronik ya da tekrarlayan stridor yapar; öyküde prematürite veya önceden entübasyon bulunabilir ve tanı endoskopiyle konur.
- Difteri, gri renkli ve kaldırılmaya çalışıldığında kanayan farengeal psödomembran ile boğa boynu görünümü yapar; yalnız aşısız ya da eksik aşılı çocukta düşünülür. Türkiye'de difteri bileşeni beşli karma aşı (DaBT-İPA-Hib) içinde 2., 4., 6. ve 18. aylarda uygulandığı için tam aşılı çocukta bu tanı pratikte dışlanır.
- Spazmodik krup, viral prodrom ve ateş olmaksızın gece aniden başlaması, birkaç saat içinde gerilemesi ve izleyen gecelerde yinelemesiyle klasik viral kruptan ayrılır; atopi ve aile öyküsü sıktır, tablo destekleyici bakımla düzelir.
Klinik karar mantığı
Neden önemli?
Kortikosteroidin her şiddette verilmesi, AAFP 2018 derlemesinde SORT A düzeyinde önerilmektedir. Dayanağı Cochrane derlemesidir (Aregbesola ve ark.
2023; 45 randomize çalışma, 5.888 çocuk): glukokortikoid krup skorunu ikinci saatte (standartlaştırılmış ortalama fark -0,65; %95 GA -1,13 ile -0,18), altıncı saatte (-0,76) ve on ikinci saatte (-1,03) anlamlı biçimde düşürmüş, hastanede kalışı kısaltmış ve tekrar başvuru ile yeniden yatışı azaltmıştır; ancak kanıt kesinliği düşük olarak derecelendirilmiştir. Hafif krupta bile steroid verilmesinin gerekçesi Bjornson ve ark.
2004 (NEJM) çalışmasıdır: hafif kruplu 720 çocukta tek doz 0,6 mg/kg oral deksametazon, tekrar tıbbi başvuruyu %15,3'ten %7,3'e indirmiş (tedavi edilmesi gereken hasta sayısı 13), belirtileri daha hızlı geriletmiş, kaybedilen uykuyu ve ebeveyn stresini azaltmıştır. KILAVUZ ÇELİŞKİSİ — deksametazon dozu:
Kuzey Amerika kılavuzları (AAFP 2018, Kanada Pediatri Derneği) standart doz olarak 0,6 mg/kg önermektedir. Buna karşılık Birleşik Krallık kaynakları (BNF for Children, NICE CKS) ilk basamakta 0,15 mg/kg (150 mikrogram/kg) dozunu önermektedir.
Bu ayrışma keyfi değildir: Parker ve Cooper 2019 (Pediatrics) çalışmasında 1.252 çocuk 0,6 mg/kg deksametazon, 0,15 mg/kg deksametazon ve 1 mg/kg prednizolon kollarına ayrılmış, yedi gün içinde plansız tekrar başvuru oranları sırasıyla %17,8, %19,5 ve %21,7 bulunmuş, gruplar arasında klinik olarak anlamlı fark saptanmamıştır.
Cochrane 2023 de 0,15 mg/kg dozunun standart doz kadar etkili olabileceği sonucuna varmıştır. Pratik çıkarım şudur: doz seçimi bir etkinlik sorunu değil, yerel protokol sorunudur ve her iki doz da savunulabilir.
Kortikosteroid seçimi: Cochrane 2023'te deksametazon ile prednizolon arasında tekrar başvuru veya yeniden yatış açısından fark güven aralığı anlamlılığı geçmeyecek biçimde bulunmuştur (risk oranı 0,55; %95 GA 0,28-1,11); buna karşılık ek steroid ihtiyacı deksametazon lehinedir (risk oranı 0,72; %95 GA 0,53-0,97).
Deksametazonun uzun yarı ömrü tek dozla 24-48 saatlik etki sağladığı için tercih edilir. Nebülize budesonid deksametazonla benzer etkinliktedir ancak semptom skorlarında deksametazon üstündür; Kanada Pediatri Derneği, oral deksametazona budesonid EKLEMENİN ek yarar sağlamadığını belirtir — bu ikisi alternatiftir, kombinasyon değildir.
Nebülize adrenalin, orta-ağır krupta SORT A düzeyinde önerilir (AAFP 2018). Mukozal arteriyollerde vazokonstrüksiyon yaparak ödemi 10-30 dakika içinde geriletir.
Cochrane derlemesi (Bjornson ve ark. 2013) 30. dakikada belirgin düzelme göstermiş, ancak bu etkinin ikinci saatte kaybolduğunu ortaya koymuştur.
ESKİMİŞ ÖĞRETİ — adrenalin sonrası paradoksal rebound: Uzun yıllar adrenalinin etkisi geçince çocuğun BAŞLANGIÇTAN DAHA KÖTÜ hale geldiği öğretilmiş ve gözlem bu gerekçeyle savunulmuştur.
Cochrane verisi bunu desteklememektedir: ikinci saatte ilaç etkisi sönmekte, fakat belirtiler tedavi öncesi düzeyin ötesine geçmemektedir. Gözlemin gerçek gerekçesi paradoksal kötüleşme değil, ilaç etkisinin sönmesiyle altta yatan obstrüksiyonun yeniden görünür hale gelmesidir; steroid henüz etkisini göstermemişse çocuk erken taburcu edildiğinde başvurduğu tabloya döner.
Bu nedenle Kanada Pediatri Derneği adrenalin sonrası 2-4 saat gözlem önerir. ESKİMİŞ ÖĞRETİ — nemli hava ve buhar:
Nemlendirilmiş hava solutmanın orta krupta belirtileri düzeltmediği SORT B düzeyinde gösterilmiştir; üç çalışmayı (toplam 125 çocuk) birleştiren meta-analizde krup skoruna ya da yatış oranına anlamlı etki bulunmamıştır (AAFP 2018). Kuşaklar boyunca uygulanan banyoda buhar yöntemi bu nedenle terk edilmiştir ve haşlanma riski taşır.
Soğuk hava konusu farklıdır ve yeni kanıt vardır: Siebert ve ark.
2023 (Pediatrics) randomize çalışmasında 10 santigrat derecenin altındaki dış ortam havasına 30 dakika maruz kalan çocukların %49,2'sinde Westley skorunda en az 2 puanlık düşüş sağlanmış, kontrol grubunda bu oran %23,7 olmuştur. Bulgu umut vericidir ancak tek merkezli ve açık etiketli bir çalışmadan gelmektedir; steroidin yerini almaz, yalnız ek bir önlem olarak değerlendirilebilir.
Heliox rutin önerilmez: Cochrane derlemesi birbiriyle çelişen üç çalışmaya dayanmaktadır ve veri yetersizdir (AAFP 2018).
Antibiyotik viral krupta yararsızdır ve yalnız bakteriyel trakeit ya da eşlik eden bakteriyel enfeksiyon şüphesinde verilir. Beta-2 agonist bronkodilatörler krupta nadiren endikedir; hastalık alt hava yolu değil üst hava yolu hastalığıdır.
Çocuğun sakin tutulması tedavinin bir parçasıdır: ajitasyon inspiratuar akım hızını ve türbülansı artırarak obstrüksiyonu ağırlaştırır. Bu nedenle ağır olguda orofarenks bakısı, damar yolu girişimi ve tetkikler ertelenir, oksijen maske yerine üfleme (blow-by) yöntemiyle ebeveyn kucağında verilir.
KILAVUZ ÇELİŞKİSİ — adrenalin dozu: AAFP 2018 kiloya göre dozlama önerir (L-adrenalin 1:1000 için 0,5 mL/kg, en çok 5 mL).
Kanada Pediatri Derneği ise kilodan bağımsız sabit doz kullanır (5 mL L-adrenalin 1:1000 ya da 0,5 mL rasemik %2,25 adrenalin eşdeğerdir). Fark küçük çocukta belirginleşir:
10 kg'lık bir çocuk kiloya göre 5 mL, 6 kg'lık bir süt çocuğu ise 3 mL alır; sabit doz protokolünde her ikisi de 5 mL alır. Her iki yaklaşım da kılavuz desteklidir.
Deksametazonun maksimum dozu ise kılavuzlar arasında standardize DEĞİLDİR; pratikte 10-16 mg üst sınır kullanılır ve uygulamadan önce yerel protokolle doğrulanmalıdır.
Komplikasyonlar ve güvenlik
Kritik komplikasyonlar
- Solunum yetmezliği ve entübasyon ihtiyacı krupun en korkulan komplikasyonudur; azalan hava girişi, sessizleşen stridor, paradoksal solunum, letarji ve siyanoz ile tanınır — stridorun azalması iyileşme değil, hava akımının tükenmesi anlamına gelebilir. Entübasyon yatırılan olguların yalnızca %0,4-1,4'ünde gerekir; subglottik daralma nedeniyle yaşa göre hesaplanandan yarım numara küçük endotrakeal tüp seçilir ve girişim hava yolu deneyimi olan ekipçe yapılır.
- Bakteriyel trakeit, viral krupun üzerine eklenen sekonder bakteriyel enfeksiyondur; düzelmekte olan çocukta yüksek ateşle ani kötüleşme, toksik görünüm ve nebülize adrenaline yanıtsızlık ile tanınır. Yönetimi hava yolunun güvence altına alınması ve stafilokok ile streptokoku kapsayan parenteral antibiyotiktir; StatPearls vankomisin ile sefotaksim kombinasyonunu bildirmektedir.
- Post-obstrüktif (negatif basınç) akciğer ödemi, tıkalı hava yoluna karşı güçlü inspirasyon çabasıyla oluşan aşırı negatif intraplevral basıncın sıvıyı kapillerden alveole çekmesiyle gelişir; çocuklarda en sık bildirilen nedenleri krup ve epiglottittir. Obstrüksiyon açıldıktan sonraki dakikalar içinde ani hipoksemi, pembe köpüklü balgam ve raller ile tanınır; yönetimi oksijen, gerekirse pozitif basınçlı ventilasyondur ve tablo genellikle 12-24 saatte düzelir.
- Dehidratasyon, solunum işinin artması, ateş ve ağrılı yutma nedeniyle sıvı alımının azalmasıyla gelişir; azalmış ıslak bez sayısı, ağız kuruluğu ve halsizlik ile tanınır. Hafif olguda ağızdan sık ve az miktarda sıvı yeterlidir; alamayan çocukta damar yolu açılır, ancak ağır obstrüksiyonda girişim çocuğu ajite edeceği için hava yolu stabilize edilene dek ertelenir.
- Nebülize adrenalinin iyatrojenik yan etkileri taşikardi, hipertansiyon, solukluk ve tremordur; bu etkiler doz arttıkça ve tekrarlayan uygulamalarda belirginleşir. Sık tekrar gereken çocukta kalp hızı ve ritmi izlenmeli, tekrarlayan doz ihtiyacı yan etki yönetiminden önce yatış endikasyonu olarak yorumlanmalıdır.
- Tek doz deksametazonun ciddi yan etkisi bildirilmemiştir; pediatrik çalışmalarda kusma ve karın ağrısı hastaların %10'undan azında görülmüştür. Buna karşılık aktif suçiçeği ya da yakın varisella teması olan ve immün yetmezliği bulunan çocuklar steroid çalışmalarından dışlanmıştır; bu çocuklarda steroid kararı yarar-zarar dengesi gözetilerek bireysel verilmelidir.
- Entübasyona bağlı edinsel subglottik stenoz, uzamış ya da travmatik entübasyon sonrası gelişir ve haftalar-aylar sonra ateşsiz, egzersizle artan kalıcı stridor olarak ortaya çıkar; tanı hava yolu endoskopisiyle konur ve yönetimi kulak burun boğaz uzmanınca planlanır.
- Pnömoni, enfeksiyonun alt hava yollarına yayılmasıyla gelişebilir; ateşin uzaması, takipne, fokal raller ve hipoksemi ile tanınır. Krupta rutin akciğer grafisi gerekmez, ancak bu bulgular varlığında görüntüleme ve uygun antibiyotik gündeme gelir.
- Erken taburculuğa bağlı tekrar başvuru, çocukların yaklaşık %5'inde ilk yedi gün içinde görülür; adrenalin uygulanmış çocuğun gözlem süresi tamamlanmadan gönderilmesi ve ebeveyne dönüş ölçütlerinin öğretilmemesi başlıca önlenebilir nedenlerdir.
Özel hasta grupları
Farklı değerlendirilmesi gerekenler
- Üç aydan küçük süt çocuğunda krup tanısı temkinle konur; bu yaş klasik krup için atipiktir ve konjenital hava yolu anomalisi, subglottik hemanjiom ile vasküler halka öncelikle dışlanmalıdır. Birleşik Krallık kaynakları (NICE CKS) bu yaş grubunda, kronik akciğer hastalığında, immün yetmezlikte ve sıvı alımı olağanın %50-75'ine düşen çocukta hafif tabloda bile yatış eşiğinin düşürülmesini önerir.
- Tekrarlayan krupta (yılda ikiden fazla atak) tablo basit viral enfeksiyon sayılmaz ve kulak burun boğaz değerlendirmesi ile hava yolu endoskopisi gerekir. Duval ve ark. 2015 (Clinical Otolaryngology) çalışmasında rijit bronkoskopi yapılan 235 çocuğun %11,5'inde cerrahi girişim gerektiren ya da 2. derece ve üzeri subglottik stenoz düzeyinde anlamlı bulgu saptanmıştır; bir yaşın altındaki ya da entübasyon öyküsü olan çocuklarda eşik daha da düşük tutulur. Ayrı bir seride (Hampton ve ark. 2023, 139 çocuk) olguların %45'inde anormal endoskopik bulgu, %9'unda subglottik stenoz saptanmış, ancak hiçbir çocukta ek cerrahi girişim gerekmemiştir — bu da rijit endoskopinin tanısal değeri yüksek olsa da çoğu zaman izlemle yönetilebilecek bulgular ortaya koyduğunu göstermektedir. Gastroözofageal reflü ve atopi sık eşlik eder.
- SARS-CoV-2 (özellikle Omicron) ilişkili krup, Aralık 2021'den itibaren belirgin biçimde artmıştır ve alışılmış kruptan daha ağır seyreder: bu çocuklar daha çok sayıda deksametazon ve nebülize adrenalin dozuna gereksinim duymuş, hastaneye ve yoğun bakıma yatış oranları daha yüksek bulunmuştur. Tedavi şeması değişmez, ancak yanıtsızlık ve tekrarlayan doz ihtiyacı bu grupta beklenmeli, gözlem süresi ve yatış eşiği buna göre ayarlanmalıdır.
- Erişkinde krup nadirdir fakat çocuğa göre daha ağır seyreder; bildirilen küçük olgu serilerinde hastaların çoğunluğu yoğun bakıma alınmış ve önemli bir bölümü entübasyon gerektirmiştir. Erişkinde tablo sinsi başlar, havlar tarzda öksürük ve stridor gibi klasik pediatrik bulgular bulunmayabilir; bu nedenle çocuktan farklı olarak tanı yalnız klinikle konmaz, laboratuvar ve görüntüleme ile epiglottit ve derin boyun enfeksiyonu dışlanır.
- İmmün yetmezliği olan ya da yakın zamanda suçiçeği geçiren veya temas eden çocuk, steroid çalışmalarının dışında bırakılmıştır; bu çocuklarda tek doz deksametazonun yararı büyük olasılıkla sürse de karar bireysel verilmeli ve alternatif olarak sistemik emilimi düşük nebülize budesonid düşünülmelidir. Bu çocuklarda ayrıca bakteriyel trakeit ve atipik etkenler için eşik düşük tutulur.
- Aşısız ya da eksik aşılı çocukta ayırıcı tanı genişler: Türkiye Ulusal Aşı Takvimi'nde Hib ve difteri bileşenleri beşli karma aşı (DaBT-İPA-Hib) içinde 2., 4., 6. ve 18. aylarda uygulanır. Aşı takvimi tamamlanmamış çocukta havlar öksürüğün bulunmadığı, salya ve disfaji ile seyreden stridorda epiglottit, gri psödomembran varlığında difteri öncelikle düşünülmelidir.
- Prematürite öyküsü olan, kronik akciğer hastalığı bulunan ya da daha önce entübe edilmiş çocukta hava yolu rezervi düşüktür ve edinsel subglottik stenoz zemininde aynı ödem daha ağır obstrüksiyon yapar; bu çocuklarda taburculuk eşiği yükseltilir, gözlem süresi uzatılır ve adrenaline yanıt daha yakından izlenir.
- Down sendromlu çocukta trakea genel popülasyona göre bütünüyle daha dar çaplıdır ve subglottik stenoz sıklığı yaklaşık %6 olarak bildirilmiştir; bu zeminde aynı miktar ödem daha ağır obstrüksiyon yapar. Beklenenden ağır seyreden ya da tedaviye yanıtsız krupta yapısal darlık akla getirilmeli, entübasyon gerekirse yaşa göre hesaplanan tüp subglottik bölgede sıkışabileceği için daha küçük çaplı tüp hazırlanmalıdır.
İzlem ve yeniden değerlendirme
İzlem planı
Taburculuk ölçütleri nettir: çocuk nebülize adrenalin aldıysa uygulamadan en az 2, tercihen 2-4 saat sonra istirahatte stridoru bulunmamalı, oksijen satürasyonu normal olmalı, ağızdan sıvı alabilmeli, toksik görünmemeli ve rengi normal olmalıdır; ayrıca bakım verenin kötüleşme bulgularını tanıyabileceğinden ve gerektiğinde hastaneye ulaşabileceğinden emin olunmalıdır (Kanada Pediatri Derneği; AAFP 2018). Yalnız deksametazon verilen hafif olguda 30-60 dakikalık gözlem yeterlidir.
Ebeveyne verilecek dönüş uyarıları somut olmalıdır: çocuk sakinken bile stridor duyuluyorsa, kaburga aralarında ya da boyunda çekilme görülüyorsa, dudak veya dil morarıyorsa, uyandırılmakta zorlanıyorsa, konuşamayacak veya yutamayacak kadar zorlanıyorsa, salya akıtmaya başladıysa ya da sıvı alamıyorsa vakit kaybetmeden acile başvurulmalıdır. Belirtilerin gece ağırlaşması hastalığın doğal seyridir ve tek başına kötüleşme sayılmaz; ailenin bunu önceden bilmesi gereksiz başvuruyu da, geç başvuruyu da azaltır.
Beklenen seyir şudur: belirtiler 24-48 saatte zirve yapar ve çoğu çocukta 48 saat ile bir hafta içinde tümüyle geriler. Deksametazonun etkisi 2-3 saatte başlar ve 24-48 saat sürer.
Çocukların yaklaşık %5'i ilk yedi gün içinde yeniden başvurur. Belirtiler ilk dozdan sonra 3-4 gün geçmesine karşın sürüyorsa ikinci bir steroid dozu düşünülebilir; bazı Birleşik Krallık protokolleri solunum sıkıntısı sürüyorsa ilk dozdan 12 saat sonra ikinci dozu önerir.
Ancak tekrarlayan doz ihtiyacı önce tanının sorgulanmasını gerektirir: bir haftayı aşan ya da giderek kötüleşen stridorda krup tanısı yeniden değerlendirilmeli, bakteriyel trakeit, yabancı cisim ve yapısal darlık dışlanmalıdır. Uzun dönemde tipik viral krup sekel bırakmaz ve rehabilitasyon gerektirmez.
Buna karşılık yılda ikiden fazla atak geçiren çocuk kulak burun boğaz uzmanına yönlendirilerek hava yolu endoskopisi ile değerlendirilmelidir. Entübe edilmiş çocuk, edinsel subglottik stenoz açısından izlenir; ekstübasyondan haftalar sonra ortaya çıkan ateşsiz, egzersizle artan kalıcı stridor bu tanıyı düşündürür ve endoskopik değerlendirme gerektirir.